De elektrieke bel
Met de uitgang -isch vorm je bijvoeglijke naamwoorden van ontleende woorden op -ie (melodie-melodisch, op -ica (logica-logisch) en op -iek. 'Geleerde' woorden zoals akoestiek, dialectiek en esthetiek leveren dus achtereenvolgens de adjectieven akoestisch, dialectisch en esthetisch op en niet akoestiek(e), dialectiek(e) of esthetiek(e).
- Het geluid van een akoestische gitaar plant zich rechtstreeks voort in de ruimte. Dit in tegenstelling tot het versterkte geluid van een elektrische gitaar.
'Elektrieke gitaar' is niet toegestaan in de standaardtaal. Deze aan het Frans ontleende vorm is ongeveer eind 19e eeuw in het Nederlands verdrongen door elektrisch. Wat Van Ostaijen in zijn Music-Hall niet belette te dichten:
-
Nu rinkelt schel
De elektrieke bel
En scheurt de vrede van den avond...
(En wie zou durven beweren dat hij hier 'elektrische' had moeten schrijven?)
Waarom later de Franse vorm op -icien in elektricien wél en haar Duitse tegenhanger, het in de Vlaamse spreektaal nog steeds te horen elektrieker (klemtoon op de 3e lettergreep) niet ingevoerd raakte, wordt vaak toegeschreven aan het feit dat de Nederlanders rond die tijd erg gecharmeerd waren van Franse woorden. Een vrij twijfelachtige redenering omdat het Nederlands voor zulke afgeleide persoonsnamen nooit de Duitse, maar altijd de Latijnse vorm gebruikte. Dus alcoholicus, politicus in plaats van alcoholieker, politieker. Slechts in drie gevallen kreeg de Franse vorm de overhand: in elektricien, mecanicien en opticien.
Er zijn woordparen die zowel op -iek als op -isch eindigen, soms wel, soms niet met betekenisverschil. De bekendste zijn:
kritisch - kritiek
- een kritische beoordeling
kritische massa
de kritische leeftijd
in kritieke (hachelijke) omstandigheden
fysisch - fysiek
- een fysisch (natuur/natuurkundig) fenomeen
fysieke (lichamelijke) inspanning
heroïsch - heroïek
- een heroïsche/heroïeke daad
geen betekenisverschil, heroïsch is veel gebruikelijker.
komisch - komiek
weinig betekenisverschil
flegmatisch - flegmatiek
geen betekenisverschil, flegmatiek is gebruikelijker.
excentrisch - excentriek
- een excentrieke figuur
de excentrische ligging (=buiten het middelpunt)
melancholiek - melancholisch
Iemand heeft ooit eens onderzoek1 gedaan naar het gebruik van deze woordparen in Nederland en Vlaanderen en daaruit bleken nogal wat verschillen. Zo werd in de Nederlandse krant NRC in 80% van de gevallen voor melancholiek, in de Knack daarentegen even vaak voor melancholisch gekozen.
diplomatiek - diplomatisch
De Nederlandse journalist kiest ook resoluut voor diplomatiek, terwijl men bij zijn Vlaamse collega veel vaker diplomatisch tegenkomt, ook in de betekenis 'omzichtig' waar volgens van Dale slechts de vorm op -iek goed is. Het onderzoek zet echter enkele kritische vraagtekens bij van Dales interpretatie van deze z.g. adjectivische doubletten.
1 Zie Nederlands van Nu, jaargang 46 blz. 51