En un momento dado
Het wegvallen van een klank heet in de filologie deletie of suppressie. Bij steeds meer Nederlanders hoor je bijvoorbeeld nog nauwelijks verschil in uitspraak tussen de woorden politici en politie.
Bij een onderzoek naar klinkervariatie werd de uitspraak van leerkrachten getoetst aan drie tweelettergrepige woorden, manier, probeert(t) en moment. Bij het woord moment bleken de weggevallen vocalen bijna allemaal afkomstig uit één specifieke uitdrukking, namelijk 'op een gegeven moment', die in Nederland vaak gerealiseerd wordt als: op een 'geven'ment.
Behalve over de uitspraak van deze uitdrukking kun je je ook verbazen over het veelvuldig gebruik ervan. Het is een onuitstaanbare gewoonte geworden om zelfs de meest alledaagse mededeling te voorzien van dit omslachtige intro:
- Op een gegeven moment besloten we dan maar naar huis te gaan
Vroeger kwam op een gegeven moment alleen voor in spannende, door onze oma's voorgelezen verhalen (op een gegeven moment stopte het ronken van de motor) of bij het nauwkeurig formuleren van een definitie (het geheel van waarden, normen en interesses die op een gegeven moment in een maatschappij overheersend zijn). Nu hoor je in een van de vele kookprogramma's terloops iemand zeggen:
- Op een gegeven moment voeg je dan wat zout toe...
Waarom krijgt een zevenlettergrepige tijdsbepaling plotseling voorrang op de veel kortere alternatieven toen, dan, opeens? De leerkrachten die aan het onderzoek deelnamen gebruikten het woord moment maar liefst 106 keer in deze stoplap, 103 keer in Nederland, 3 keer in Vlaanderen.
Volgens sommigen staat Johan Cruijff aan de oorsprong van dit fenomeen. En un momento dado is de titel van de documentaire die over diens roemrijke jaren in Barcelona gaat. Op YouTube is een filmpje van één minuut te zien waarin Cruijff tijdens een persconferentie de uitdrukking en un momento dado acht keer herhaald. Het werd dan ook een gevleugeld woord in geheel Catalonië.
Het is goed mogelijk dat de grote voetbalanalist de taal van deze leraren Nederlands heeft beïnvloed. Het Cruijffiaans heeft al menig keer de taalvakbladen gehaald. De uitspraak «Als het niet goed gaat, dan gaat het niet goed», klinkt volgens een artikel in Onze Taal uit Cruijffs mond niet "als een dooddoener, maar als een wijs oordeel dat na veel nadenken tot stand is gekomen".
Gelukkig oordeelt Cruijff zelf daarover iets nuchterder: "Ik denk gewoon sneller dan ik praat. Vaak ben ik er allang voorbij en dan moet ik het nog zeggen".